Yfirlit
Eiginlegur höfundaréttur
Gerður er greinarmunur á eiginlegum höfundarrétti, þ.e. rétti höfundar yfir verkinu sem hann hefur skapað, og réttindum annarra rétthafa sem njóta verndar samkvæmt lögunum, þ.e. flytjenda (hljóðfæraleikara, söngvara) hljóðritaframleiðenda og útvarpsstofnana. Þau réttindi eru nefnd grannréttindi.
Höfundar/rétthafar (CAE)
Höfundar tónverka eru nefndir tónskáld (C=Compositeurs), án tillits til þess hvaða tegund tónlistar þeir semja. Höfundar að textum sem fluttir eru við tónlist, eru nefndir textahöfundar (A=Auteurs), án tillits til þess hvort þeir eru ljóðskáld, rithöfundar eða fást aðallega við að semja texta við eigin tónlist eða annarra.
Sá sem aðhæfir eða aðlagar verk nýtur höfundarréttar að aðlöguninni. Þegar tónverk er aðlagað með þessum hætti er talað um útsetningu og sá, sem það gerir, nefndur útsetjari (Arr = Arrangeur). Orðið hefur þann galla að breyting á tónverki, sem ekki breytir því þó í neinum grundvallaratriðum, er í daglegu tali kölluð útsetning þótt hún njóti ekki verndar.
Aðrir en höfundar geta eignast höfundarrétt, t.d. með framsali á höfundarrétti eða við það að hann hverfur til erfingja að höfundi látnum. Erlendis er algengt að tónskáld framselji höfundarrétt sinn að hluta til sérstakra forleggjara (E=Editeurs), er hafa það hlutverk að gefa tónverk út á nótum, stuðla að því að þau séu tekin upp á hljóðrit og flutt opinberlega. Með þessu móti eignast útgefendurnir hlutdeild í hinum eiginlega höfundarrétti. Skýran greinarmun verður að gera á þeim og framleiðendum hljóðrita, plötuútgefendum.
Skilgreining tónverks í skilningi höfundarlaga
Hugtakið tónverk má skilgreina þannig með hliðsjón af höfundarétti: Tónverk er afrakstur andlegrar sköpunar í tónum sem verður jafnframt að hafa sérkenni eða höfundareinkenni er greini það frá öðrum slíkum verkum.
Frumskilyrði er þannig að einstaklingur hafi skapað verkin, en ópersónulegir aðilar, svo sem fyrirtæki, félög eða stofnanir, geta aldrei talist höfundar í skilningi höfundarlaga. Slíkir aðilar geta hinsvegar eignast höfundarétt.
Annað ófrávíkjanlegt skilyrði er að verkið hafi höfundareinkenni er greini það frá öðrum verkum. Sé á ferðinni endurgerð af eldra verki getur verið um að ræða útsetningu eða safnverk, er njóta verndar, en sé svo ekki telst framlagið ekki tónverk í skilningi höfundarlaga og nýtur sá, sem það gerði, þar af leiðandi ekki höfundaréttar. Skiptir í því sambandi ekki máli hvort eldra verkið er enn undirorpið höfundarétti eða ekki.
Þriðja skilyrðið er að tónverk sé borið uppi af tónum. Það leiðir af þeirri kröfu að tónverk verði að hafa höfundareinkenni að ekkert tónskáld getur eignað sér ákveðna tóna, heldur er það framsetning þeirra sem nýtur verndar.
Önnur skilyrði en þau, sem að framan greinir, eru ekki sett fyrir því að framlag teljist tónverk í skilningi höfundalaga. Skiptir í því sambandi engu máli hversu langt verkið er eða hverrar gerðar.
Réttur höfundar yfir verki sínu
Réttur tónskálds yfir tónverki stofnast um leið og það verður til. Í samræmi við ákvæði Bernarsáttmálans eru ekki sett í höfundalög nein formskilyrði fyrir því að höfundaréttur stofnist. Því er ljóst að ekki þarf að skrá tónverk á nótur eða taka það upp á hljóðrit til þess að höfundarréttur stofnist. Annað mál er það, að erfitt getur reynst fyrir tónskáld að sanna tilvist slíkra verka. Af þeim sökum getur verið vissara að tryggja þá sönnun með því að láta innsigla eintak af nótum eða hljóðritun með staðfestingu á því hvaða dag það var gert, eða með því að senda sjálfum sér eintak í ábyrgðarpósti með sömu upplýsingum.
Þegar höfundur er líka flytjandi
Það færist í vöxt að tónskáld flytji verk sín sjálf. Í þeim tilvikum er sama manneskja í senn höfundur og flytjandi. Á þessu tvennu verður að gera skýran greinarmun. Höfundur nýtur verndar samkvæmt I-IV. kafla höfundarlaga, en flytjandi samkvæmt V. kafla laganna - á sama hátt og framleiðendur hljóðrita og útvarpsstofnanir. Brýnt er fyrir tónskáld, sem jafnframt er flytjandi, að algjörlega sé skilið á milli þessa tvenns, réttinum yfir tónverkinu annars vegar og réttinum yfir flutningnum.
Aðlaganir/útsetningar
Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. höfundarlaga nýtur sá sem aðlagar eða breytir verki, höfundaréttar að hinni breyttu gerð, svo framarlega sem hún "gegni sérstöku hlutverki við hlið aðalverksins og ... sé árangur sjálfstæðrar, andlegrar starfsemi". Lítilvægar breytingar á tónverki, sem nefndar eru útsetningar eða hljómsveitarútsetningar í daglegu tali, geta ekki fallið undir þetta ákvæði vegna þess að í þeim tilvikum er fremur um að ræða tæknilega útfærslu en sjálfstæða sköpun.
Þótt tónverk sé útsett eða tekið upp í safnverk þannig að falli undir 5. eða 6. grein höfundarlaga þá raskar slíkt ekki höfundarrétti að aðalverkinu. Að vísu getur hver sem er útsett tónverk til eigin nota, en sé ætlunin að birta verkið, þannig breytt, eða taka það upp, þarf leyfi þess tónskálds sem í hlut á, sé um verndað verk að ræða. Sama á við um gerð safnverka.
Fleiri en einn höfundur að sama verki
Sé tónverk samið af fleiri en einum manni eiga þeir saman höfundarrétt að verkinu. Þess verður að gæta að þeir einir séu sagðir höfundar sem sköpuðu það, en ekki aðrir, t.d. félagar úr sömu hljómsveit, sem lagt hafa hönd á plóginn með öðrum hætti, svo sem með því að útsetja verkið eða flytja það.
Verk í nýju samhengi
Sé texta skeytt við tónverk eða tónverki við texta er engu að síður um tvö sjálfstæð verk að ræða vegna þess að þau verða auðveldlega skilin hvort frá öðru. Þetta þýðir að tónskáld getur, án samþykkis textahöfundar, veitt heimild til þess að tónverk sé flutt eða tekið upp með öðrum texta eða án texta og sama rétt hefur textahöfundur gagnvart tónskáldi. Hverjum og einum er heimilt að setja tónlist við ljóð eða óbundið mál til einkanota, en sé um verndaðan texta að ræða þarf samþykki höfundarins til þess að textinn verði fluttur eða tekinn upp ásamt tónlistinni, sbr. 3. grein höfundarlaga. Sama á við um rétt textahöfundar til þess að semja texta við tónverk, t.d. íslenskan texta við erlent lag og það sem hér fer á eftir um sæmdarréttinn.
Fjárhagsleg réttindi
Höfundur hefur samkvæmt 3. grein höfundarlaga "einkarétt til að gera eintök af verki sínu og til að birta það í upphaflegri mynd eða breyttri, í þýðingu eða öðrum aðlögunum". Í þessu ákvæði er mælt fyrir um aðalinntak höfundaréttar, sem gerir höfundi kleift að hagnýta sér rétt sinn í fjárhagslegum tilgangi með því að áskilja sér þóknun fyrri not annarra af þeim verkum sem hann hefur skapað.
Fjárhagsleg réttindi tónskálda yfiir tónverkum greinast í tvennt: Flutningsréttindi og upptökuréttindi.
Flutningsréttindi
Flutningi eða "birtingu" í skilningi laganna er lýst svo í 3. málsgrein 2. greinar höfundarlaga: Verk telst "birt, þegar það er með réttri heimild flutt eða sýnt opinberlega". Flutningur á tónlist í útvarpi (hljóðvarpi og sjónvarpi) telst ævinlega opinber, sömuleiðis telst það "sjálfstæð opinber birting, þegar útvarpsflutningi á tónlist... er dreift til almennings með hátalara eða á annan hátt", tónlistarflutningur á stöðum sem almenningur á aðgang að: í tónleikahúsum, leikhúsum, kvikmyndahúsum, á dansstöðum, í veitingahúsum, verslunum, skipum, flugvélum, strætisvögnum, o.s.frv. - allt telst þetta opinber flutningur. Ekki skiptir máli hvort sérstaklega er selt inn á staðinn.
Upptökuréttindi
Tónskáldi er áskilinn einkaréttur til þess að gera eða láta gera eintök, þ.e. nótur eða hljóðrit, af verkum sínum, skv. 3. grein höfundarlaga. Af réttinum til þess að flytja eða láta flytja verkin opinberlega leiðir að höfundur hefur einkarétt til þess að dreifa eintökum af verkum sínum til almennings, hvort sem er með sölu, leigu eða á annan hátt.
Þrátt fyrir þetta ákvæði er hverjum og einum heimilt að gera eintök af tónverki án samþykkis tónskálds, þ. á m. að afrita það á nótur eða taka það upp á hljóðrit, að því tilskildu að það sé "til einkanota eingöngu" og verkið hafi verið flutt áður. Enginn má þó gera fleiri en þrjú eintök af hverju verki á grundvelli þessa ákvæðis.
Í lögunum nr 57/1992 er skýrt tekið fram að óheimilt sé að gera eintök af vernduðum tónverkum, jafnvel þótt til einkanota sé, ef leitað er "aðstoðar aðila sem taka slíka eftirgerð að sér í atvinnuskyni".
Sæmdarréttur
Sá þáttur í höfundarrétti sem varðar fyrst og fremst álit höfundar og heiður nefnist sæmdarréttur (droit moral á frönsku). Sæmdarréttur er að því leyti frábrugðinn fjárhagslegum réttindum höfundar að hann getur ekki afsalað sér honum nema í einstökum, skýrt tilgreindum tilvikum. Sæmdarrétturinn er tvíþættur: Réttur til nafngreiningar (droit a la paternité) og réttur til þess að gætt sé höfundarheiðurs og sérkenna (droit au respect).
Í 2. málsgrein 4. greinar höfundarlaga segir orðrétt: "Óheimilt er að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi að skert geti höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni."
Annars vegar er vísað til breytinga á verki, hins vegar til birtingar á því. Tónskáldið eða textahöfundurinn hefur einkarétt á því að breyta verki sínu eða leyfa öðrum að gera það. Þegar skera þarf úr um það hvort meðferð á verki brjóti í bága við greinina ber að líta á það hvernig málið horfir við frá sjónarhóli tónskáldsins eða textahöfundarins. Þar ræður þó ekki úrslitum mat þess einstaklings sem í hlut á heldur verður að leggja til grundvallar almennt mat, svo sem á því hvort raskað hefur verið aðalefni verks, boðskap þess eða heildarsvið eða vegið að virðingu tónskálds og/eða textahöfundar eða ímynd hans.
