Greinargerð Árna Heimis Ingólfssonar

Greinargerð fyrir STEF vegna notkunar á íslenskum þjóðlögum til tónsköpunar

22.9.2004

Á undanförnum árum hafa risið deilumál vegna notkunar tónskálda á íslenskum þjóðlögum sem efniviði í tónsköpun sína. Eru ekki allir á eitt sáttir um hvar mörkin liggi milli „útsetningar“ og sjálfstæðrar sköpunar sem byggir á íslenskum þjóðlögum.  Af þessu tilefni var undirritaður beðinn að rita greinargerð sem tæki til eignarréttar á íslenskum þjóðararfi og hvern rétt tónskáld hafi til að nýta þjóðlög sem efnivið til tónsmíða út frá höfundar- og eignarrétti. 

Þjóðlög eru sameign þeirrar þjóðar sem þau tilheyra í sinni upphaflegu mynd.  Á þeim byggir hver þjóð sína músíkölsku sjálfsmynd, og í auðæfi þjóðlaganna má sækja innblástur í nýja útfærslu og/eða listræna sköpun.  Þar sem um sameiginleg verðmæti er að ræða er mikilvægt að sátt ríki um notkun þeirra, hvort sem er út frá fagurfræðilegum, siðferðilegum eða réttarfarslegum forsendum.

Samvæmt álitsgerð nefndar KODA (dönsku sambanda tónskálda og eigenda flutningsréttar) varðandi útsetningar (ísl. þýðing Áskels Mássonar, 1993) telst það grundvallarregla um verndun hugverka, að hún taki einungis til „sjálfstæðrar listrænnar sköpunar.  Því geta aldrei náðst réttindi og/eða úthlutun fyrir eftirlíkingar eða hreina útvíkkun á því sem aðrir hafa skapað“. 

Samkvæmt dönsku álitsgerðinni eru viðbætur við hið upprunalega tónverk, sem gefa réttindi og/eða úthlutun fyrir sjálfstæða sköpun, m.a. þessi:

frekari þróun á gefnu lagrænu efni í formi skreytinga

mótraddir með sjálfstæðri hreyfingu

tilbrigði við laglínuna

hljómanotkun sem telst ekki leidd beint af hinu lagræna efni.[1]

Í álitsgerð KODA er sömuleiðis tekið skýrt fram að tillegg útsetjara þurfi að skilja sig frá því sem þegar hefur verið lagt í verkið frá hendi upprunalegs höfundar, og einnig þurfi það að skera sig frá „andlegum sameignum“.  Hér er um mikilvægan fyrirvara að ræða.  Af orðalaginu „andleg sameign“ verður að draga þá ályktun að þar sem um „almenn“ einkenni þjóðlaga er að ræða, í hverju landi fyrir sig – þ.á.m. algengar skreytivenjur, söngmáta, rytmískar breytingar, o.s.frv., – verði slíkar viðbætur ekki álitnar hluti af sjálfstæðri listrænni sköpun útsetjara þótt þjóðlagi eða öðrum fyrirfram gefnum efniviði sé breytt í samræmi við slík almenn einkenni.[2] 

Til frekari glöggvunar verða hér talin til nokkur atriði sem – þegar tekið er mið af sérkennum íslenskrar þjóðlagahefðar – geta ekki að öllu leyti talist til sjálfstæðrar sköpunar, samkvæmt þeirri skilgreiningu sem býr að baki orðalaginu í álitsgerð KODA.

Hljómanotkun.  Hljómaval getur aðeins talist sjálfstæð listræn sköpun leiði það ekki af sjálfu sér þegar tekið er tillit til lagrænnar hreyfingar og hvernig hún samræmist hefðbundinni díatónískri hljómskipan.  „Óhefðbundinn“ hljómagangur eða hljómaval sem er hluti af sjálfstæðu tónmáli útsetjara telst þannig mikilsverðara listrænt tillegg en almennur hljómagangur út frá grundvallarlögmálum hljómfræðinnar.  Svo nefnt sé dæmi úr verkaskrá Jóns Leifs, þá er hljómsetning hans á íslenska þjóðlaginu „Breiðifjörður“ (í Tveimur íslenskum þjóðlögum op. 19b) í algjöru samræmi við kaldhamrað tónmál hans og byggir í aðalatriðum á þverstæðum grunnhljómum.  Hún telst því stærra sjálfstætt framlag en einföld hljómsetning hans á þjóðlaginu sem almennt er þekkt við vísuna „Hani, krummi, hundur, svín“ (í Íslenskum rímnadanslögum op. 11),  þar sem einungis er notast við I. og V. sæti í dúr-tóntegund. 

Rytmískar breytingar.  Rytmískur ritháttur íslenskra þjóðlaga hefur frá fyrstu tíð verið breytilegur eftir því hver skrásetjarinn er.  Sr. Bjarni Þorsteinsson lagði það í vana sinn að rita þjóðlög í sömu taktskipan frá upphafi til enda, enda hafa ýmsir talið það helstan ljóð á safni hans hvernig hann „lagfærir“ ýmis þau sérkenni íslenskra þjóðlaga sem ekki falla að hefðbundnum evrópskum tónlistarvenjum.[3]  Þó eru einnig dæmi um að sr. Bjarni hafi skráð lög í margbreytilegum hrynhætti, þar sem öðru varð ekki við komið.[4]  Rytmískar breytingar, hvort sem eru lengingar eða styttingar á nótnagildum eða takthlutum til að fella lag að íslenskri þjóðlagahefð, teljast ekki sjálfstæð sköpun tónskálds eða útsetjara.[5]

Útfærsla á lagrænu efni í formi skreytinga.  Lagrænt skraut er því aðeins hægt að telja sjálfstæða sköpun að það sé útfært á frumlegan, sjálfstæðan hátt og taki ekki einungis mið af þeim lagrænu eiginleikum sem þegar búa í laginu sjálfu (á sama hátt og t.d. hljómanotkun, sjá hér að ofan).  Tengitónar, forslög og aðrir hefðbundnir skrauttónar geta ekki talist sjálfstæð sköpun þar sem rík hefð er fyrir því í flutningsmáta íslenskra þjóðlaga að skreyta lög með þessum hætti.  Nægir þar að nefna sem dæmi nokkur „gömlu laganna“ úr þjóðlagasafni sr. Bjarna Þorsteinssonar.  Séra Bjarni talar um að söngvarar sem sungu í hinum gamla stíl hafi skreytt söng sinn með „talsverðum ringjum og útflúri“.[6]

Flutningur laga milli tóntegunda.  Breytingar á lögum með það fyrir augum að færa þau úr einu „módalíteti“ í annað (úr dúr í moll, eða öfugt, yfir eða úr kirkjutónegundum eða milli þeirra), geta ekki talist sjálfstætt listrænt framlag útsetjara, nema því aðeins að yfirbragð lagsins breytist að verulegu leyti við það.  Hér verður að benda á að flutningur milli tóntegunda er alvanalegur í þeim hluta íslensks tónlistararfs sem finna má í handritum frá fyrri öldum.[7]  Til dæmis er algengt að lög sem finnast í einni tóntegund í einu handriti (eða prentaðri heimild, t.d. gröllurum), sé ritað í annarri tóntegund í öðru handriti.  Þá skal bent á að einföld skipti úr dúr í moll eða öfugt eru svo algeng í allri tóntegundabundinni tónlist a.m.k. síðustu þrjár aldir, að ekki verður séð hvernig um listrænt tillegg sé að ræða í slíku tilfelli, nema eitthvað meira komi til.

Textaval.  Val á öðrum texta undir sama bragarhætti og þeim sem viðkomandi þjóðlag er skráð við í þeirri heimild sem það er sótt úr, er ekki hluti af listrænu framlagi útsetjara.  Alkunna er að kvæðalög gátu verið sungin við ýmsa, jafnvel mjög ólíka texta; syngja má hvaða vísu undir ferskeyttum bragarhætti við lögin Enginn grætur Íslending, Hani, krummi, hundur svín, o.s.frv.  Sama gildir um lög úr handritaarfinum.  Í handritum er oft að finna gríðarlegan fjölda texta við sama „lagboða“.  Gildir einu hvern af þessum textum tónskáldið velur, eða jafnvel þótt valinn sé texti undir sama bragarhætti sem ekki er sérstaklega tengdur viðkomandi lagboða. 

Hvað varðar lagasyrpur, eða tengingar smærri laga í stærri heild, kveður álitsgerð KODA ekki á um að slíkt val sé hluti af sjálfstæðri listrænni sköpun.  Þar segir m.a.: „Sjálft val þeirra verka sem í slík verk eru sett, er ritstjórnarlegt – ekki músíkalskt - framlag“.  Af þessu leiðir að þegar um útsetningar á þjóðlögum er að ræða sem falla í þennan hóp, er það útsetningin sjálf sem getur gefið rétt til úthlutunar, en ekki valið á lögum eða stefjum sem slíkt. 

Aðferðir tónskálda við að „eigna“ sér tónsmíðar sem byggja á þjóðlögum geta verið ýmis konar, og er ekkert út á það að setja meðan skýrt er tekið fram að hvaða leyti viðkomandi tónsmíð byggi á þjóðlegum arfi.  Sem dæmi má nefna að Béla Bartók gaf útsetningum sínum aldrei sérstakt ópusnúmer (t.d. Ungverska bændadansa og Rúmensk þjóðlög, bæði fyrir píanó), en Jón Leifs auðkenndi nærri öll tónverk sín með ópustölu, þar á meðal Íslensk rímnadanslög op. 11 og 14, Tvö íslensk þjóðlög op. 19b, og fleiri verk sem eru sambærileg við áðurnefnd verk Bartóks að inntaki og notkun þjóðlegs efniviðar.  Tónskáldum ber ævinlega að taka eins skýrt fram og mögulegt er á titilsíðu verks eða í yfirskrift þess, hvort um er að ræða útsetningu á þjóðlegu efni eða hvort um sjálfstæða sköpun er að ræða.

Þá skal tekið fram að höfundarréttur að útsetningu hefur engin áhrif á höfundarrétt að frumverkinu, sem í tilfelli þjóðlaga eru sameign þjóðar eins og áður hefur verið nefnt.  Í 1. mgr. 5. gr. höfundarlaga nr. 73/1972 segir: „Sá, sem þýðir verk, aðhæfir það tiltekinni notkun, breytir því úr einni grein (...) lista í aðra eða framkvæmir aðrar aðlaganir á því, hefur höfundarétt að verkinu í hinni breyttu mynd þess.  Ekki raskar réttur hans höfundarétti að frumverkinu“.

Að lokum skal ítrekað það sem tekið var fram í upphafi greinargerðarinnar.  Íslensk þjóðlög eru sameign íslensku þjóðarinnar og meðal dýrmætustu menningarverðmæta hennar.  Tónskáldum ber siðferðileg skylda til að umgangast þau af smekkvísi og virðingu, hvort sem er í tónverkum sínum eða almennri umræðu.  Út frá sjónarmiðum höfundar- og eignarréttar er hins vegar skýrt að útsetningar á þjóðlegum arfi, þar sem ekki koma til veigameiri atriði við útfærsluna en talin hafa verið hér að ofan, geta ekki talist til sjálfstæðrar listrænnar sköpunar. 

Reykjavík, 1. maí 2004.

Árni Heimir Ingólfsson